이 부분에서 루터는 로마서 3장 27-28절("그런즉 자랑할 데가 어디냐 있을 수가 없느니라... 사람이 의롭다 하심을 얻는 것은 율법의 행위에 있지 않고 믿음으로 되는 줄 우리가 인정하노라")과 4장 1-3절(아브라함의 칭의)을 분석합니다. 스콜라 신학자들은 ‘합당한 공로’(meritum de condigno)와 ‘적합한 공로’(meritum de congruo)라는 용어 장난으로 자유의지의 기여를 남겨두려 하지만, 루터는 성경이 모든 ‘자랑’을 원천 배제함으로써 인간의 어떤 공로적 시도도 부정한다고 논박합니다. 믿음의 조상 아브라함조차 행위가 아닌 오직 하나님의 약속을 믿음으로써 의롭다 함을 받았습니다.
WA 18, 770페이지 번역
1. 라틴어 본문 (Latin Text with Line Numbers)
[1] Neque enim ratione alia quaestionem illam dissolvunt, Cur Deus hunc [2] iustificet et illum deserat, quam statuendo liberum arbitrium, scilicet quod [3] hic conatus sit, ille non sit conatus, Et Deus hunc propter conatum respiciat, [4] illum vero contemnat, ne sit iniustus, si secus fecerit. Et quamvis [5] lingua et calamo praetexant, sese condigno merito gratiam non consequi, [6] nec ipsum appelent meritum condignum, tamen vocabulo nos ludunt et [7] rem nihilominus tenent. Quid enim excuset, quod meritum condignum non [8] appellent et tamen omnia ei tribuant, quae sunt meriti condigni? nempe [9] quod hic apud Deum gratiam consequitur, qui conatur, Ille vero, qui non [10] conatur, non consequitur. Nonne hoc est plane meriti condigni? Nonne [11] Deum respectorem operum, meritorum et personarum faciunt? Scilicet, quod [12] ille sua culpa gratia caret, quia non est conatus, hic vero, quia conatus est, [13] gratiam consequitur, non consecuturus, nisi conatus fuisset. Si hoc non est [14] meritum condignum, velim doceri, quid tum meritum condignum dici possit? [15] Hoc modo ludere posses in omnibus verbis et dicere: Meritum condigni [16] quidem non est, efficit tamen quod meritum condigni solet. Spina non est [17] arbor mala, sed efficit solum, quod arbor mala. Ficus arbor bona non [18] est, sed efficit quod arbor bona solet. Diatribe quidem non est impia, sed [19] loquitur et facit solum, quod impius.
[20] Accidit istis liberi arbitrii tutoribus id, quod dicitur: Indicit in Scyllam, [21] dum vult vitare Charybdim. 1 Nam studio Pelagianis dissentiendi negare [22] coeperunt meritum condignum, et eo ipso, quo negant, fortius statuunt; [23] verbo et calamo negant, re ipsa et animo statuunt Duplicique nomine Pelagianis [24] sunt peiores. Primum, quod Pelagiani simpliciter, candide et ingenue [25] confitentur et asserunt meritum condignum, appellantes scapham scapham, [26] ficum ficum docentesque, quod sentiunt. Nostri vero, idem cum sentiant et [27] doceant, mendacibus tamen verbis et falsa specie nos ludunt, quasi Pelagianis [28] dissentiant, cum nihil faciant minus, ut si hypocrisin spectes, videamur [29] Pelagianis acerrimi hostes, si rem et animum spectes, simus bis Pelagiani. [30] Deinde quod hac hypocrisi gratiam Dei longe vilius et aestimamus et emimus [31] quam Pelagiani. Hi enim non esse aliquod pusillum in nobis asserunt, quo [32] gratiam consequamur 2 , sed tota, plena, perfecta, magna et multa esse studia [33] et opera, Nostri vero minimum et fere nihil esse, quo gratiam meremur. [34] Si igitur errandum est, honestius illi errant et minus superbe, qui gratiam [35] Dei magno constare dicunt, charam et preciosam habentes, quam ii, qui [36] parvo et pusillo eam constare docent, vilem et contemptibilem habentes. [37] Sed Paulus utrosque in unam massam contundit uno verbo, cum dicit, [38] gratis omnes iustificari, Item sine lege, sine operibus legis iustificari. Qui
2. 한국어 번역 (Korean Translation with Line Numbers)
[1] 그들은 왜 하나님께서 이 사람은 의롭게 하시고 저 사람은 버려두시는가라는 [2] 질문을, 자유의지를 세우는 것 외의 다른 방식으로는 결코 해결하지 못하기 때문입니다. 곧 이 사람은 [3] 시도했고 저 사람은 시도하지 않았으며, 하나님께서는 이 시도로 인해 이 사람을 돌아보시고 [4] 저 사람은 멸시하시는데, 그렇지 않게 행하신다면 하나님이 불의하게 되실 것이라는 논리입니다. 그리고 그들이 비록 [5] 혀와 펜으로는 자신들이 온전한 공로(
meritum condignum)로 은혜를 얻는 것이 아니라고 핑계 대고, [6] 그것을 온전한 공로라고 부르지 않는다 할지라도, 그들은 단어로 우리를 희롱할 뿐 [7] 사태 자체는 그대로 유지하고 있습니다. 그들이 그것을 온전한 공로라고 부르지 [8] 않으면서도 온전한 공로에 속한 모든 것을 그것에 돌리는 것에 대해 도대체 무슨 핑계를 댈 수 있겠습니까? 즉 [9] 시도하는 이 사람은 하나님께 은혜를 얻고, 시도하지 않는 저 사람은 [10] 얻지 못한다는 것입니다. 이것이 명백히 온전한 공로가 아닙니까? 그들은 [11] 하나님을 행위와 공로와 외모를 차별하여 보시는 분으로 만드는 것이 아닙니까? 곧 저 사람은 시도하지 [12] 않았기 때문에 자신의 탓으로 은혜가 결여되고, 이 사람은 시도했기 때문에 은혜를 얻으며, [13] 시도하지 않았더라면 얻지 못했을 것이라는 뜻이기 때문입니다. 이것이 온전한 공로가 아니라면, [14] 도대체 무엇을 온전한 공로라고 부를 수 있는지 가르침을 받고 싶습니다. 이런 식이라면 모든 단어를 가지고 [15] 장난을 치며 이렇게 말할 수 있을 것입니다: “온전한 공로는 아니지만, 온전한 공로가 [16] 으레 하는 일을 행한다. 가시나무는 나쁜 나무가 아니지만, [17] 단지 나쁜 나무가 하는 일을 행할 뿐이다. 무화과나무는 좋은 나무가 아니지만, 좋은 나무가 [18] 으레 하는 일을 행할 뿐이다. 디아트리베는 불경건하지 않지만, 단지 불경건한 자가 말하고 행하는 것을 [19] 말하고 행할 뿐이다.”[20] 저 자유의지의 옹호자들에게는 “카리브디스를 피하려다 스킬라에 빠진다”는 속담이<sup>1)</sup> [21] 그대로 들어맞습니다. 그들은 펠라기우스주의자들과 견해를 달리하려는 열심 때문에 온전한 공로를 [22] 부정하기 시작했지만, 부정하는 바로 그것을 통해 도리어 더욱 강력하게 세우고 있습니다. [23] 그들은 말과 글로는 부정하지만, 사태 자체와 마음으로는 그것을 세우고 있으니, 두 가지 면에서 펠라기우스주의자들보다 [24] 더 악합니다. 첫째로, 펠라기우스주의자들은 노를 노라 부르고 무화과를 [25] 무화과라 부르며(있는 그대로 솔직하게 말하며), 자신들이 생각하는 바를 가르치면서 온전한 공로를 [26] 단순하고 솔직하며 진솔하게 고백하고 단언합니다. 그러나 우리 측 사람들은 비록 동일한 것을 생각하고 [27] 가르치면서도, 거짓된 말들과 허위의 겉모습으로 우리를 희롱하며 마치 자신들이 펠라기우스주의자들과 [28] 의견을 달리하는 것처럼 굴지만, 실제로는 전혀 그렇지 않습니다. 그리하여 위선의 관점에서 보면 우리가 [29] 펠라기우스주의자들의 가장 치열한 적인 것처럼 보이지만, 실상과 본심의 관점에서 보면 우리는 두 배나 더한 펠라기우스주의자들입니다. [30] 둘째로, 우리는 이러한 위선을 통해 하나님의 은혜를 펠라기우스주의자들보다 훨씬 더 헐값으로 평가하고 [31] 사들이기 때문입니다. 펠라기우스주의자들은 우리가 은혜를 얻을 수 있는 우리 안의 어떤 것이 아주 사소한 것이 아니라,<sup>2)</sup> [32] 전체적이고 온전하며 완전하고 크고 많은 열망과 행위들이라고 [33] 주장하는 반면, 우리 측 사람들은 우리가 은혜를 얻게 되는 근거가 지극히 작고 거의 아무것도 아닌 것이라고 주장합니다. [34] 그러므로 만일 오류를 범해야 한다면, 하나님의 은혜가 값비싼 대가를 치러야 한다고 말하며 [35] 그것을 귀하고 보배롭게 여기는 자들이, 은혜가 값싸고 사소한 대가로 얻어진다고 가르치며 [36] 그것을 천하고 하찮게 여기는 자들보다 훨씬 더 정직하고 덜 교만하게 오류를 범하는 셈입니다. [37] 그러나 바울은 “모든 사람이 값없이 의롭다 하심을 얻는다”, [38] 또한 “율법 없이, 율법의 행위 없이 의롭다 하심을 얻는다”고 말함으로써 단 한마디로 양자 모두를 하나의 덩어리로 쳐부숩니다.
3. 학술 장치 번역 (Translation of the Apparatus)
- [편집자 주석 1]
1) 본서 앞의 601쪽 주 1 참조.
- [편집자 주석 2]
2) 본서 앞의 664쪽 참조. 그러나 에라스무스는 펠라기우스주의자들과 달리 항상 특별 은혜(gratia peculiaris)의 요구를 견지해 왔다; 본서 앞의 668쪽 및 692쪽 주 참조. 이 대목에서의 루터의 논법에 대해서는 664쪽 주 1 참조.
WA 18, 771페이지 번역
1. 라틴어 본문 (Latin Text with Line Numbers)
[1] enim gratuitam iustificationem in omnibus iustificandis asserit, is nullos reliquos [2] facit, qui operentur, mereantur, praeparentur, nullumque opus relinquit, [3] quod congruum vel condignum dici possit, conteritque uno fulminis huius [4] ictu tam Pelagianos cum suo toto merito, quam Sophistas cum suo pusillo [5] merito. Gratuita iustificatio non fert, ut operarios statuas, quod manifeste [6] pugnent, gratis donari et aliquo opere parari. Deinde per gratiam iustificari [7] non fert, ut personae ullius dignitatem afferas, ut et infra 11. cap. dicit: Si [8] ex gratia, ergo non ex operibus, alioqui gratia non est gratia. Sicut et [9] capi. 4. dicit: Ei enim, qui operatur, merces imputatur non secundum [10] gratiam, sed secundum debitum. Quare stat meus Paulus liberi arbitrii [11] vastator invictus et uno verbo duos exercitus prosternit. Nam si sine [12] operibus iustificamur, omnia opera damnantur, sive sint pusilla, sive magna, [13] nulla enim excipit, sed adversus omnia ex aequo fulminat.
[14] Et hic vide oscitantiam omnium nostrum, et quid iuvet, siquis pricis [15] patribus tot saeculorum serie probatis nixus fuerit. 1 Nonne et ipsi omnes [16] pariter caecutierunt, imo neglexerunt Pauli clarissima et apertissima verba. [17] Obsecro, quid potest pro gratia contra liberum arbitrium clare et aperte dici, [18] si Pauli sermo clarus et apertus non est? Per contentionem procedit et [19] gratiam adversus opera iactat, tum verbis clarissimis et simplicissimis usus [20] dicit, Gratis nos iustificari et gratiam non esse gratiam, si operibus paretur, [21] manifestissime in re iustificationis omnia opera excludens, ut solam gratiam [22] statuat et gratuitam iustificationem. Et nos in hac luce adhuc tenebras [23] quaerimus, et ubi non possumus magna et omnia nobis tribuere, pusilla et [24] modica nobis tribuere conamur, tantum ut obtineamus, non esse gratuitam [25] et sine operibus iustificationem per gratiam Dei. Scilicet quasi is, qui [26] maiora et omnia nobis denegat, non multo magis etiam pusilla et modica [27] deneget ad iustificationem nobis suppetere, cum non nisi per gratiam ipsius, [28] sine omnibus operibus, atque adeo sine ipsa lege, in qua sunt omnia opera [29] comprehensa, magna, modica, congrua et condigna, nos iustificari statuit. [30] I nunc et authoritates veterum iacta et dictis eorum fide, quos omnes in [31] unum vides neglexisse Paulum clarissimum et manifestissimum doctorem ac [32] velut studio luciferum, imo solem hunc fugisse, occupati scilicet carnali [33] sensu, quod absurdum videretur esse, nullum locum relinqui meritis.
[34] Afferamus exemplum illud quod sequenter Paulus affert de Abraham. [35] Si Abraham (inquit) ex operibus iustificatus est, habet gloriam, sed non apud [36] Deum. Quid enim dicit scriptura? Credidit Abraham Deo, et reputatum [37] est ei ad iustitiam. Observa quaeso et hic partitionem Pauli duplicem [38] Abrahae iustitiam recitantis. Una est operum, id est, moralis et civilis; sed [39] hac negat eum iustificari coram Deo, etiam si coram hominibus per illam [40] iustus sit. Deinde gloriam habet apud homines, sed vacat ipse quoque
2. 한국어 번역 (Korean Translation with Line Numbers)
[1] 의롭다 함을 받을 모든 자들 안에서 값없는 칭의를 단언하는 자는 행하고, 공로를 세우고, 준비하는 그 어떤 사람도 [2] 남겨두지 않으며, 적합한 공로(
congruum)나 온전한 공로(condignum)라 불릴 수 있는 그 어떤 행위도 [3] 남겨두지 않고, 이 번개의 일격 하나로 온전한 전체 공로를 내세우는 펠라기우스주의자들과 [4] 사소한 공로를 내세우는 스콜라 학자(궤변가)들을 똑같이 박살 내기 때문입니다. 값없는 칭의는 행위자들을 세우는 것을 용납하지 [5] 않으니, 값없이 거저 주어지는 것과 어떤 행위로 준비되는 것은 명백히 모순되기 때문입니다. 또한 은혜로 의롭다 함을 받는다는 것은 [6] 그 어떤 인물의 존귀함이나 자격을 내세우는 것을 용납하지 않으니, 아래 11장에서 “만일 은혜로 된 것이면 [7] 행위로 말미암지 않음이니 그렇지 않으면 은혜가 은혜 되지 못하느니라”고 말한 바와 같습니다. 또한 [8] 4장에서 “일하는 자에게는 그 삯이 은혜로 [9] 여겨지지 아니하고 보수로 여겨지거니와”라고 말한 것과 같습니다. 그러므로 나의 바울은 자유의지의 [10] 불패의 파괴자로 우뚝 서서 한마디 말씀으로 두 군대를 쓰러뜨립니다. 만일 우리가 행위 [11] 없이 의롭다 함을 얻는다면, 그것들이 사소한 것이든 큰 것이든 모든 행위가 정죄받기 때문입니다. [12] 그는 아무것도 예외로 두지 않고 모든 것을 향해 동등하게 번개를 내리칩니다.[13] 그리고 여기서 우리 모두의 나태함과, 그토록 수많은 세기의 연속 속에서 검증된 옛 교부들에게 [14] 의지하는 것이 무슨 소용이 있는지를 보십시오.<sup>1)</sup> 그들조차 모두 똑같이 눈이 멀었고, 아니 바울의 지극히 명백하고 숨김없는 말씀들을 무시하지 않았습니까? [15] 묻건대, 바울의 말씀이 명백하고 분명하지 않다면, 은혜를 옹호하고 자유의지에 맞서기 위해 도대체 무엇을 더 명백하고 분명하게 말할 수 있겠습니까? [16] 그는 대조법을 통해 나아가며 행위들에 맞서 은혜를 내세우고, 지극히 명백하고 단순한 단어들을 사용하여 [17] 우리가 값없이 의롭다 함을 얻으며, 만일 행위들로 준비된다면 은혜는 은혜가 아니라고 말함으로써, [18] 칭의의 문제에 있어서 모든 행위를 지극히 명백하게 배제하여 오직 은혜와 값없는 칭의만을 [19] 확립합니다. 그런데도 우리는 이 빛 속에서 여전히 어둠을 찾고 있으며, 우리에게 크고 모든 것을 돌릴 수 없을 때에는 [20] 사소하고 미미한 것이라도 우리에게 돌리려고 애쓰며, 오직 하나님의 은혜를 통한 칭의가 값없는 것이 아니며 [21] 행위 없는 것이 아니라는 주장을 관철하려 합니다. 마치 우리에게 더 큰 것들과 모든 것을 거부하신 분께서, [22] 칭의를 위해 사소하고 미미한 것들이 우리에게 공급되는 것조차 훨씬 더 강력하게 거부하지 않으실 것처럼 굽니다. 그분은 오직 자신의 은혜로만, [23] 모든 행위 없이, 참으로 모든 행위(큰 것이든, 미미한 것이든, 적합한 공로이든 온전한 공로이든)가 포함되어 있는 [24] 율법 자체도 없이 우리가 의롭다 함을 얻는다고 규정하셨는데 말입니다. 이제 가서 옛사람들의 권위를 자랑하고 [25] 그들의 말들을 신뢰해 보십시오. 당신은 그들 모두가 하나같이 지극히 명백하고 분명한 교사인 바울을 무시했고, [26] 마치 의도적으로 샛별(계명성)을, 아니 이 찬란한 태양을 피하여 도망친 것을 보게 될 것입니다. 공로를 위한 자리가 전혀 [27] 남겨지지 않는다는 것이 불합리해 보인다는 육신적 생각에 사로잡혔기 때문입니다.
[28] 바울이 이어서 제시하는 아브라함의 예를 들어봅시다. [29] “만일 아브라함이 행위로써 의롭다 하심을 받았으면 자랑할 것이 있으려니와 [30] 하나님 앞에서는 없느니라. 성경이 무엇을 말하느냐? 아브라함이 하나님을 믿으매 그것이 [31] 그에게 의로 여겨진 바 되었느니라.” 간청하건대 여기서도 아브라함의 두 가지 의를 서술하는 [32] 바울의 구분을 주목하십시오. 하나는 행위들의 의, 곧 도덕적이고 시민적인 의입니다. 그러나 [33] 비록 사람이 사람들 앞에서는 그것을 통해 의로울지라도, 하나님 앞에서는 그것으로 의롭다 함을 받지 못한다고 부정합니다. [34] 따라서 그는 사람들 앞에서는 자랑거리를 지니지만, 그 자신 역시
3. 학술 장치 번역 (Translation of the Apparatus)
- [편집자 주석 1]
1) 본서 앞의 640쪽 참조.
- [WA 행 7] 성경 인용 출처: 로마서 11:6 (Röm. 11, 6)
- [WA 행 9] 성경 인용 출처: 로마서 4:4 (Röm. 4, 4)
- [WA 행 35] 성경 인용 출처: 로마서 4:2-3 (Röm. 4, 2-3)