이 부분에서 루터는 에라스무스가 제시한 세 가지 견해(개연성 있는 견해, 더 가혹한 견해, 가장 가혹한 견해)가 실은 모두 동일한 내용을 다른 방식으로 표현한 것뿐이라고 주장하며 에라스무스의 분류 자체를 무너뜨립니다. 루터는 에라스무스가 스스로 ‘개연성 있다’고 인정한 첫 번째 견해, 즉 “인간은 은혜 없이는 선을 원할 수 없다”는 명제에 집중합니다. 루터는 이 명제야말로 자유의지가 아무것도 아니라는 자신의 주장과 본질적으로 같다고 논증합니다. 만일 의지가 선을 원할 수 없다면, 그것은 이미 자유를 상실하고 죄의 노예가 된 상태이므로 ‘자유의지’라는 이름 자체가 공허한 것이 됩니다. 루터는 에라스무스가 자신의 논증이 스스로를 어떻게 반박하는지조차 깨닫지 못하는 ‘졸음 상태’에 빠져 있다고 조롱하며, 그의 논리적 혼란을 폭로합니다.
WA 18, 668페이지 번역
1. 라틴어 본문 (Latin Text with Line Numbers)
[1] applicare sese ad ea quae sunt salutis aeternae, quod definitio tua tribuit [2] libero arbitrio? cum nihil sit opus gratia, si tantum bonum esset in libero [3] arbitrio, quo se ipsum applicare posset ad bonum. Itaque aliud est liberum [4] arbitrium quod definis, et aliud quod defendis. Habetque nunc Erasmus [5] duo libera arbitria prae caeteris sibique prorsus pugnantia.
[6] Sed dimisso illo, quod definitio finxit, hoc quod contrarium ipsa opinio [7] proponit, videamus. Concedis hominem sine gratia peculiari non posse [8] velle bonum (neque enim nunc disputamus, quid gratia Dei possit, sed quid [9] homo sine gratia possit). Concedis ergo liberum arbitrium non posse velle [10] bonum, hoc est aliud nihil quam non posse sese applicare ad ea quae sunt [11] salutis aeternae, ut tua cecinit definitio. Quin paulo ante dicis, voluntatem [12] humanam post peccatum sic esse depravatam, ut amissa libertate cogatur [13] servire peccato nec possit se revocare ad meliorem frugem. Et nisi fallor, [14] huius sententiae facis Pelagianos fuisse. Arbitror hic iam nullum Protheo [15] patere effugium. Apertis verbis captus tenetur, Scilicet Voluntatem amissa [16] libertate cogi ac teneri in servitute peccati. O egregie liberum arbitrium, [17] quod amissa libertate servum peccati ab ipso Erasmo dicitur. Quod cum [18] Lutherus diceret, nihil absurdius auditum erat, nihil inutilius hoc paradoxo [19] invulgari potuit, ut etiam Diatribas in eum scribi oporteret. Sed forte mihi [20] nemo credet, ista ab Erasmo dici. Legatur hoc loco Diatribe et mirabitur. [21] Ego tamen non valde miror. Qui enim hanc rem non habet seriam neque
2. 한국어 번역 (Korean Translation with Line Numbers)
[1] 당신의 정의가 자유의지에 부여한 바, 영원한 구원에 이르는 것들로 자신을 이끌어 가는 것이 말입니다. [2] 만일 자유의지 안에 선을 향해 자신을 이끌 수 있는 [3] 그토록 큰 선이 있다면, 은혜는 아무 쓸모가 없을 것이기 때문입니다. 그러므로 당신이 정의하는 자유의지와 [4] 당신이 옹호하는 자유의지는 서로 다릅니다. 이리하여 이제 에라스무스는 다른 이들보다 [5] 두 개의 자유의지, 그것도 서로 완전히 충돌하는 자유의지를 갖게 되었습니다.
[6] 그러나 저 정의가 꾸며낸 것은 제쳐두고, 바로 그 견해가 제시하는 반대되는 것을 [7] 살펴봅시다. 당신은 인간이 특별한 은혜(
gratia peculiari) 없이는 선을 원할 수 없다고 [8] 인정합니다(우리는 지금 하나님의 은혜가 무엇을 할 수 있는지가 아니라, 은혜 없는 인간이 무엇을 할 수 있는지를 논하고 있기 때문입니다). [9] 그러므로 당신은 자유의지가 선을 원할 수 없다고 인정합니다. [10] 이것은, 당신의 정의가 노래했던 바와 같이, 영원한 구원에 [11] 이르는 것들로 자신을 이끌 수 없다는 것 외에 아무것도 아닙니다. 실로 당신은 조금 전에, 죄 이후에 인간의 의지는 [12] 그토록 타락하여, 자유를 상실한 채 죄에 복종하도록 [13] 강요당하며, 더 나은 열매를 향해 스스로 돌아설 수 없다고 말했습니다. 그리고 제가 틀리지 않았다면, [14] 당신은 펠라기우스주의자들이 이런 견해를 가졌다고 말합니다. 저는 이제 여기서 프로테우스가 빠져나갈 [15] 어떤 도피처도 없다고 생각합니다. 그는 명백한 말로 사로잡혔습니다. 즉, 의지는 자유를 상실한 채 [16] 죄의 종살이에 강요당하고 붙들려 있다는 것입니다. 오, 자유를 상실하고 에라스무스 자신에 의해 [17] 죄의 노예라고 불리는 이 훌륭한 자유의지여! 루터가 이것을 [18] 말했을 때는, 이보다 더 부조리한 것은 들어본 적이 없었고, 이 역설보다 더 무익한 것이 [19] 퍼뜨려질 수 없어서, 그를 반박하는 『자유의지론』까지 쓰여야만 했습니다. 그러나 아마도 [20] 아무도 에라스무스가 이런 말을 했다고 저를 믿지 않을 것입니다. 이 대목에서 『자유의지론』을 읽어보십시오. 그러면 놀랄 것입니다. [21] 그러나 저는 그다지 놀라지 않습니다. 이 문제를 진지하게 여기지 않거나
3. 학술 장치 번역 (Translation of the Apparatus)
- [WA 행 7-8] 편집자 주석 및 에라스무스 『자유의지론』 인용문:
Diatribe: Quemadmodum autem in his qui gratia carent (de peculiari loquor) ratio fuit obscurata non extincta, ita probabile est in iisdem voluntatis vim non prorsus extinctam fuisse, sed ad honesta inefficacem esse factam.-> 『자유의지론』: (특별한 은혜에 대해 말하자면) 은혜가 없는 자들에게서 이성이 어두워졌으나 소멸되지는 않은 것처럼, 그들에게서 의지의 힘 또한 완전히 소멸된 것이 아니라 선한 것을 행하기에는 무력하게 되었다는 것이 개연성 있다.Auf diese Stelle bezieht sich offenbar Luther, wenn er sagt, Erasmus gestehe zu, daß der Mensch ohne die peculiaris gratia nicht das Gute wollen könne.-> 루터가 에라스무스가 인간은 특별한 은혜(peculiaris gratia) 없이는 선을 원할 수 없다고 인정한다고 말할 때, 그는 명백히 이 구절을 참조하고 있다.
- [WA 행 11-14] 편집자 주석 및 에라스무스 『자유의지론』 인용문:
Diatribe: Ea vis animi qua iudicamus .. per peccatum obscurata est, non extincta, voluntas qua eligimus aut refugimus, hactenus depravata fuit, ut suis naturalibus praesidiis non posset sese revocare ad meliorem frugem, sed amissa libertate cogebatur servire peccato, cui se volens semel (vor dem Sündenfall) addixerat.-> 『자유의지론』: 우리가 판단하는 영혼의 그 힘은... 죄로 인해 어두워졌으나 소멸되지는 않았다. 우리가 선택하거나 거부하는 의지는, 자신의 자연적 힘으로는 더 나은 열매로 스스로 돌아설 수 없을 정도로 타락하였고, 자유를 상실한 채, (죄를 짓기 전에) 자원하여 한번 자신을 바쳤던 죄에 복종하도록 강요당했다.Auf einem Mißverständnis beruht es, wenn O. Scheel a. a. O. S. 539 Anm. 92 zu dem obigen Satze Luthers Et nisi fallor, huius sententiae facis Pelagianos fuisse bemerkt: “den Pelagianern hatte Erasmus diese Ansicht nicht zugewiesen; ... Luthers Irrtum führt sich darauf zurück, daß Erasmus kurz vorher die Ansicht des Pelagius entwickelt hatte.” Von Pelagius aber ist vorher noch nicht die Rede gewesen.-> 루터의 위 문장(“그리고 제가 틀리지 않았다면, 당신은 펠라기우스주의자들이 이런 견해를 가졌다고 말합니다.”)에 대해 오토 셸이 “에라스무스는 이 견해를 펠라기우스주의자들에게 돌리지 않았다. ... 루터의 오류는 에라스무스가 바로 전에 펠라기우스의 견해를 전개했다는 사실에 기인한다”고 지적한 것은 오해에 근거한다. 에라스무스는 바로 전에 펠라기우스에 대해 언급한 바가 없다.Wohl aber heißt es unmittelbar an das obige Zitat anschließend bei Erasmus: Sed per dei gratiam, condonato peccato, hactenus facta est libera, ut iuxta sententiam Pelagianorum absque praesidio novae gratiae posset adipisci vitam aeternam ...-> 오히려 에라스무스는 위 인용문 바로 뒤에 이렇게 말한다: “그러나 죄가 용서된 후 하나님의 은혜를 통해, 의지는 펠라기우스주의자들의 견해에 따라 새로운 은혜의 도움 없이도 영생을 얻을 수 있을 정도로 자유롭게 되었다.”Infolge dieser Vermengung der Ansichten bei Erasmus konnte Luther leicht darauf kommen, jener zitiere auch schon kurz vorher die Pelagianer.-> 에라스무스가 이처럼 견해들을 혼합한 결과, 루터는 그가 바로 전에도 펠라기우스주의자들을 인용했다고 쉽게 생각하게 될 수 있었다.
WA 18, 669페이지 번역
1. 라틴어 본문 (Latin Text with Line Numbers)
[1] caussae aliquanto afficitur, sed prorsus animo alienatus tedet vel friget, vel [2] nauseat, quomodo is non passim diceret absurda, inepta, pugnantia, dum [3] velut ebrius vel dormitans caussam agat interque stertendum ructuat Est, [4] Non, dum variae voces auribus eius obstrepunt? Ideo Rhetores exigunt [5] affectum in actore caussarum, multo magis Theologia talem exigit qui vigilem, [6] acrem, intentum, prudentem et strenuum reddat.
[7] Si igitur liberum arbitrium citra gratiam amissa libertate cogitur servire [8] peccato nec potest bonum velle, optarim ego scire, quod sit illud studium? [9] Quis ille conatus, quem relinquit prima illa et probabilis opinio? Bonum [10] studium, bonus conatus esse non potest, quia non potest velle bonum, ut [11] dicit opinio et concessum est. Malum igitur studium, malus conatus [12] relinquitur, qui amissa libertate cogitur servire peccato. Imo quid est et [13] hoc dicere, quaeso? Relinquit studium et conatum opinio ista, non tamen [14] relinquit, quod viribus suis asscribatur? Quis haec animo concipere potest? [15] Si studium et conatus viribus liberi arbitrii relinquuntur, cur non eisdem [16] asscriberentur? Si non asscribentur, quomodo relinquuntur? An studium et [17] conatus ille ante gratiam etiam ipsi futurae gratiae et non libero arbitrio [18] relinquuntur, ut simul et relinquantur et non relinquantur eidem libero arbitrio? [19] Si haec non sunt paradoxa vel potius monstra, quid tum sunt monstra? [20] Sed hoc forte somniat Diatribe inter haec duo, posse velle bonum, non posse [21] velle bonum, dari medium quod sit, absolutum Velle, nec boni nec mali [22] habito respectu, ut sic argutia quadam Dialectica scopulos evadamus et dicamus, [23] In voluntate hominis esse quoddam velle, quod in bonum quidem sine [24] gratia non potest, nec tamen sine gratia statim non nisi malum velit, sed [25] sit purum et merum velle, per gratiam sursum ad bonum, per peccatum [26] deorsum ad malum vertibile. Sed ubi tum illud manet, quod dictum est, [27] amissa libertate cogitur servire peccato? Ubi tum illud studium quod [28] relinquitur, et conatus? ubi vis applicandi ad ea quae salutis aeternae sunt? [29] Neque enim vis ea applicandi ad salutem potest esse purum velle, nisi salus [30] ipsa nihil esse dicatur. Deinde studium et conatus quoque purum velle esse [31] non potest, cum aliquo (puta ad bonum) niti et conari et non in nihilum [32] ferri vel quiescere studium possit. Summa, quorsum quorsum sese verterit [33] Diatribe, non potest contradictionibus et pugnantibus dictis elabi, ut non tam [34] ipsum liberum arbitrium quod defendit, captivum sit, quam ipsa captiva [35] est. Sic enim in liberando arbitrio irretitur, ut cum libero arbitrio insolubilibus [36] vinculis teneatur.
2. 한국어 번역 (Korean Translation with Line Numbers)
[1] 그 문제에 조금도 마음을 쓰지 않고, 오히려 완전히 마음이 떠나 지루해하거나 냉담하거나 [2] 메스꺼워하는 자가, 어찌 곳곳에서 부조리하고, 어리석고, 모순된 말을 하지 않겠는가? 그는 마치 [3] 술에 취하거나 졸면서 소송을 다루는 자와 같아서, 코를 골며 트림으로 ‘이다’, [4] ‘아니다’를 내뱉으니, 다양한 목소리들이 그의 귓가에서 소란을 피우기 때문이다. 그러므로 수사학자들은 [5] 소송을 다루는 자에게 감정(
affectum)을 요구하며, 신학은 훨씬 더 그를 깨어있고, [6] 예리하며, 집중하고, 신중하며, 힘쓰게 만드는 그런 감정을 요구한다.[7] 그러므로 만일 자유의지가 은혜 없이, 자유를 상실한 채 죄에 복종하도록 강요당하며 [8] 선을 원할 수 없다면, 나는 저 ‘노력’(
studium)이 무엇인지 알고 싶다. [9] 저 첫 번째 ‘개연성 있는’ 견해가 남겨둔다는 저 ‘시도’(conatus)는 무엇인가? 그것은 선한 [10] 노력이거나 선한 시도일 수 없다. 그 견해가 말하고 또 인정된 바와 같이, 선을 원할 수 없기 때문이다. [11] 그러므로 남는 것은 악한 노력, 악한 시도뿐이며, [12] 그것은 자유를 상실한 채 죄에 복종하도록 강요당한다. 실로 묻노니, 이것은 [13] 대체 무슨 말인가? 저 견해는 노력과 시도를 남겨두지만, [14] 그것이 자신의 힘으로 돌려질 것은 남겨두지 않는다고? 누가 이것을 마음으로 이해할 수 있겠는가? [15] 만일 노력과 시도가 자유의지의 힘에 남겨진다면, 어찌하여 그것들에 [16] 돌려지지 않는가? 만일 돌려지지 않는다면, 어떻게 남겨지는가? 아니면 저 노력과 [17] 시도는 은혜 이전에, 미래의 은혜 자체에 남겨지는 것이지 자유의지에 남겨지는 것이 아니어서, [18] 동시에 같은 자유의지에 남겨지면서도 남겨지지 않는 것인가? [19] 이것이 역설이나 혹은 차라리 괴물이 아니라면, 대체 무엇이 괴물이겠는가? [20] 그러나 아마도 『자유의지론』은 이 두 가지, 즉 ‘선을 원할 수 있다’와 ‘선을 원할 수 없다’ 사이에서, [21] 선과 악에 대한 고려 없이 절대적인 ‘원함’(absolutum Velle)이라는 중간적인 것이 존재한다고 꿈꾸는 것 같다. [22] 그리하여 어떤 변증법적 궤변으로 암초를 피하여 이렇게 말하려는 것이다. 즉, [23] 인간의 의지 안에는 어떤 ‘원함’이 있어서, 그것은 은혜 없이는 선을 향할 수 없지만, [24] 그렇다고 해서 은혜 없이 즉시 악만을 원하는 것도 아니며, [25] 순수하고 순전한 ‘원함’으로 존재하여, 은혜를 통해서는 위로 선을 향해, 죄를 통해서는 [26] 아래로 악을 향해 변할 수 있다고 말이다. 그러나 그렇다면 “자유를 상실한 채 [27] 죄에 복종하도록 강요당한다”고 한 저 말은 어디에 남는가? 그때 남겨진다는 저 노력과 [28] 시도는 어디에 있는가? 영원한 구원에 이르는 것들로 이끄는 힘은 어디에 있는가? [29] 구원으로 이끄는 그 힘은 순수한 ‘원함’일 수 없다. 구원 [30] 자체가 아무것도 아니라고 말하지 않는 한 말이다. 나아가 노력과 시도 또한 순수한 ‘원함’일 수 없다. [31] 노력은 어떤 것(가령 선)을 향해 힘쓰고 시도하는 것이지, 무(無)를 향해 [32] 나아가거나 머무는 것일 수 없기 때문이다. 요컨대, 『자유의지론』이 어디로 방향을 틀든, [33] 모순되고 상충하는 말들로부터 벗어날 수 없다. 그리하여 [34] 그것이 옹호하는 자유의지 자체가 사로잡혀 있을 뿐만 아니라, 그것 자신도 사로잡혀 [35] 있다. 자유의지를 해방시키려다 그물에 걸려, 자유의지와 함께 풀 수 없는 [36] 사슬에 묶여 있기 때문이다.